“Δεν μπορώ”, “Δεν τα τα καταφέρω”. “Δεν είμαι καλός/η σε τίποτα”. Φράσεις που συχνά ακούγονται στο σπίτι ή στο σχολείο και προβληματίζουν τους γονείς. Πίσω από αυτές τις λέξεις συνήθως δεν κρύβεται πραγματική ανικανότητα, αλλά φόβος αποτυχίας χαμηλή αυτοεκτίμηση ή επαναλαμβανόνενες εμπειρίες ματαίωσης.

Η εικόνα που διαμορφώνει ένα παιδί για τον εαυτό του επηρεάζει καθοριστικά την σχολική του πορεία, τις κοινωνικές του σχέσεις και την μελλοντική του ψυχική ανθεκτικότητα. Η αυτοπεποίθηση δεν είναι έμφυτο χαρακτηριστικό, αλλά καλλιεργείται μέσα από εμπειρία, σχέσεις και το μήνυμα που λαμβάνει το παιδί για την αξία του.

Σύμφωνα με τον Bowlby (1988), η πρώιμη σχέση προσκόλλησης με τον βασικό φροντιστή αποτελεί τη ρίζα από την οποία αναπτύσσεται η αίσθηση ασφάλειας και αξίας του παιδιού. Το παιδί που βιώνει αποδοχή και ενθάρρυνση στο στενό οικογενειακό περιβάλλον αναπτύσσει μια εσωτερική αίσθηση “είμαι αρκετός/η”, η οποία λειτουργεί ως ανάχωμα απέναντι σε δυσκολίες.

Τι σημαίνει “ανθεκτικότητα”;

Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν σημαίνει οτι το παιδί δεν στεναχωριέται ή δεν απογοητεύεται. Σημαίνει οτι μπορεί να βιώνει δυσκολίες, να επεξεργάζεται τα συναισθήματα του και να επανέρχεται. Πρόκειται για μια δυναμική διαδικασία που αναπτύσσεται μέσα από:

• Ασφαλείς, υποστηρικτικές σχέσεις
• Εμπειρίες επιτυχίας, ακόμη και μικρές
• Ρεαλιστικές προσδοκίες
• Ενίσχυση της προσπάθειας και όχι του αποτελέσματος

Σύμφωνα με την θεωρία της αυτο-αποτελεσματικότητας του Albert Bandura, η πίστη του παιδιού στις ικανότητές του επηρεάζει άμεσα την συμπεριφορά και την επιμονή του. Όταν ένα παιδί πιστεύει οτι “μπορεί να τα καταφέρει”, αυξάνονται οι πιθανότητες να προσπαθήσει ξανά. Αυτή η αίσθηση της αυτο αποτελεσματικότητας δεν προκύπτει από επαίνους κενούς περιεχομένου, αλλά απο πραγματικές εμπειρίες υπέρβασης δυσκολιών.

Γιατί κάποια παιδιά παραιτούνται εύκολα;

Η παραίτηση συχνά αποτελεί μηχανισμό προστασίας. Αν “δεν προσπαθήσω”, δεν θα αποτύχω. Οι συχνότεροι παράγοντες είναι:

• Επαναλαμβανόμενες αποτυχίες (πχ. Μαθησιακές δυσκολίες)
• Συνεχείς συγκρίσεις με συνομηλίκους ή αδέλφια
• Υψηλό άγχος επίδοσης
• Δυσκολία στην διαχείριση της ματαίωσης
• Τελειοθηρία

Έρευνες έχουν αναδείξει της σημασία της “νοοτροπίας ανάπτυξης” (growth mindset) (Dweck,2006). Τα παιδιά που μαθαίνουν οτι η ικανότητα εξελίσσεται μέσα από την προσπάθεια και όχι οτι είναι σταθερό χαρακτηριστικό, εμφανίζουν μεγαλύτερη επιμονή και ανθεκτικότητα.

Το οικολογικό μοντέλο του Bronfenbrenner (1979) μας υπενθυμίζει οτι η ανάπτυξη του παιδιού δεν επηρεάζεται μόνο από το άμεσο οικογενειακό περιβάλλον, αλλά και από ευρύτερα συστήματα: το σχολείο, γειτονιά, παρέες, κοινωνικές αξίες. Ένα παιδί που αντιμετωπίζει στιγματισμό ή αποκλεισμό στο σχολικό πλαίσιο μπορεί να αναπτύξη αρνητική αυτοεικόνα ακόμη και αν η οικογένεια του το υποστηρίζει πλήρως.

Ο ρόλος του ψυχολόγου

Η ενίσχυση της αυτοεκτίμησης και της ανθεκτικότητας αποτελεί βασικό θεραπευτικό στόχο. Η παρέμβαση μπορεί να περιλαμβάνει:

• Αναγνώριση και ενίσχυση των δυνατών σημείων του παιδιού
• Εκπαίδευση στην διαχείριση λαθών και απογοήτευσης
• Καλλιέργεια θετικού εσωτερικού διαλόγου
• Ενίσχυση κοινωνικών δεξιοτήτων
• Δομημένες εμπειρίες επιτυχίας
• Συνεργασία με γονείς και εκπαιδευτικούς

Η θεραπευτική σχέση λειτουργεί ως “ασφαλής βάση”. Όταν το παιδί νιώθει συναισθηματικά ασφαλές, μπορεί να ρισκάρει, να πειραμαριστεί και να εξελιχθεί. Η προσέγγιση του Rogers (1951) θέτει στο επίκεντρο την άνευ όρων αποδοχή και την γνησιότητα της σχέσης θεραπευτή-παιδιού. Όταν το παιδί νιώθει οτι αξίζει ανεξάρτητα από τις επιδόσεις του, δημιουργούνται οι συνθήκες για αυθεντική αλλαγή και ανάπτυξη.

Πρακτικές κατευθύνσεις για γονείς

Η καθημερινότητα αποτελεί το πιο ισχυρό “εργαστήριο” καλλιέργειας αυτοπεποίθησης. Ο τρόπος που αντιδρούμε στα λάθη, στις αποτυχίες και στις επιτυχίες του παιδιού διαμορφώνει αθόρυβα την αυτοεικόνα του.

• Επαινούμε την προσπάθεια, όχι μόνο το αποτέλεσμα
• Αποφεύγουμε τις συγκρίσεις
• Επιτρέπουμε λάθη ως μέρος της μάθησης
• Διαχωρίζουμε την συμπεριφορά από την αξία του παιδιού
• Μοντελοποιούμε εμείς οι ίδιοι στάσεις ανθεκτικότητας (“ Κι εγώ έκανα λάθος. Θα δοκιμάσω ξανά”)

Η έρευνα δείχνει οτι ο τρόπος που οι γονείς ανταποκρίνονται στις αποτυχίες των παιδιών τους είναι πιο καθοριστικός από την ίδια την αποτυχία (Dweck, 2006). Ένα παιδί που ακούει “δεν πειράζει, δοκίμασες. Τι μπορείς να κάνεις διαφορετικά την επόμενη φορά;” μαθαίνει να αντιμετωπίζει την δυσκολία ως ευκαιρία και όχι ως απειλή.

Πότε χρειάζεται επιπλεόν υποστήριξη;

Εαν το παιδί αποφεύγει συστηματικά συγκεκριμένες δραστηριότητες, εκφράζει συχνά αρνητικές σκέψεις για τον εαυτό του, εμφανίζει έντονο άγχος πριν από δοκιμασίες ή παρουσιάζει έντονες εκρήξεις θυμού όταν αποτυγχάνει, τότε η συμβολή ενός ειδικού μπορεί να προσφέρει ουσιαστική καθοδήγηση και στήριξη. Η έγκαιρη παρέμβαση δεν “στιγματίζει” το παιδί, αντίθετα του δίνει εργαλεία ζωής. Η ψυχολογική υποστήριξη στην παιδική και εφηβική ηλικία λειτουργεί προληπτικά, μειώνοντας και τον κίνδυνο εμφάνισης αγχωδών ή καταθλιπτικών διαταραχών στην ενήλικη ζωή. Το παιδί που μαθαίνει να πιστέυει στον εαυτό του σήμερα γίνεται ο ενήλικας που αντεπεξέρχεται με αξιοπρέπεια και επιμονή στις προκλήσεις της ζωής.

Κωσταρέλη Ελμίνα,
Ψυχολόγος BSc, MSc

Βιβλιογραφία

Alam, A., & Mohanty, A. (2023). Cultural Beliefs and Equity in Educational institutions: Exploring the Social and Philosophical Notions of Ability Groupings in Teaching and Learning of Mathematics. International Journal of Adolescence and Youth, 28(1). https://doi.org/10.1080/02673843.2023.2270662

Bandura, A. (1997). Self-Efficacy. Encyclopedia of Mental Health, 4(4), 71–81. http://happyheartfamilies.citymax.com/f/Self_Efficacy.pdf

Bowlby, J. (1988a). A Secure Base. Parent-Child Attachment and Healthy Human Development. New York (Basic Books) 1988. Opus4.Kobv.de. https://opus4.kobv.de/opus4-Fromm/frontdoor/index/index/docId/27488

Bronfenbrenner, U. (1979). The ecology of human development: Experiments by nature and design. Harvard University Press.

Dweck, C. S. (2006). Mindset: The new psychology of success. Random house.

Masten, A. S. (2001). Ordinary magic: Resilience processes in development. American Psychologist, 56(3), 227–238. https://doi.org/10.1037/0003-066X.56.3.227

Rogers, C. R. (1951). Perceptual reorganization in client-centered therapy. Psycnet.apa.org. https://psycnet.apa.org/record/2007-10350-011