Καθώς ένα παιδί  πλησιάζει στην ηλικία εισόδου στο δημοτικό, πολλοί γονείς αναρωτιούνται αν είναι «έτοιμο» για αυτό το μεγάλο βήμα. Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της σχολικής ετοιμότητας είναι η φωνολογική ενημερότητα 

Τι είναι όμως η φωνολογική ενημερότητα;

Η φωνολογική ενημερότητα είναι μια σημαντική μεταγλωσσική δεξιότητα και αναφέρεται στην ικανότητα κάποιου να κατατέμνει συνειδητά τον προφορικό λόγο σε μονάδες που δεν είναι φορείς σημασίας.  Με πιο απλά λόγια, η ικανότητα του παιδιού να ανιχνεύει και να χειρίζεται τους ήχους της γλώσσας.

Τι περιλαμβάνει η φωνολογική ενημερότητα;

• Αναγνώριση λέξεων που ομοιοκαταληκτούν (π.χ. γάτα – πατάτα)
• Κατανόηση ότι μια πρόταση αποτελείται από επιμέρους λέξεις
• Διάσπαση λέξεων σε συλλαβές (π.χ. μα-μά, πα-ππούς)
• Αναγνώριση αρχικών φωνημάτων (π.χ. «ποια λέξη αρχίζει από /σ/;»)
• Αντίληψη ότι οι λέξεις αποτελούνται από ήχους που μπορούμε να «παίξουμε» και να αναλύσουμε

Η ηλικιακή ανάπτυξη της φωνολογικής ενημερότητας.

• Πρώιμη προσχολική ηλικία (2-3 ετών) : αρχίζει η ευαισθητοποίηση στον ήχο και η αναγνώριση ρυθμού και μελωδίας στην ομιλία. Το παιδί απολαμβάνει ρυθμικά παιχνίδια και αντίδραση σε ρίμες (χωρίς απαραίτητα να τις παράγει).
• Μέση προσχολική ηλικία (4-5 ετών):  αρχίζει η λεκτική και συλλαβική διάκριση. Το παιδί κατανοεί σταδιακά ότι η πρόταση αποτελείται από λέξεις και η λέξεις από συλλαβές. Ακόμη, πλέον μπορεί να συμμετέχει σε παιχνίδια ρίμας.
• Όψιμη προσχολική ηλικία (5-6 ετών): Αρχίζει η φωνημική διάκριση. Το παιδί αντιλαμβάνεται ότι κάθε λέξη απαρτίζεται από ήχους και να εντοπίζει ομοιότητες και διαφορές αλλά και τις θέσεις τους. Ακόμη, είναι ικανό να παράγει το ίδιο ομοιοκαταληξίες.

Γιατί είναι σημαντική;

Όταν η φωνολογική ενημερότητα είναι καλά ανεπτυγμένη συμβάλλει σημαντικά στην γλωσσική ανάπτυξη καθώς τα παιδιά έχουν καλύτερη κατανόηση της γλώσσας. Η δεξιότητα αυτή αποτελεί θεμελιώδη παράγοντα για την επίτευξη της ανάγνωσης και της γραφής στα πρώτα σχολικά χρόνια. Μέσα από αυτή την δεξιότητα θα μπορέσουν να αποκωδικοποιήσουν ποιος ήχος αντιστοιχεί σε ποιο σύμβολο. Το πιο σημαντικό από όλα, είναι ότι η έγκαιρη παρέμβαση για την ανάπτυξη της φωνολογικής ενημερότητας παίζει καταλυτικό ρόλο στην πρόληψη μαθησιακών δυσκολίων.

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς για να ενισχύσουν την δεξιότητα αυτή;

• Διάβασμα παραμυθιών, παίζοντας με τις λέξεις και τους ήχους.
• Δημιουργία τραγουδιών και στίχων που ομοιοκαταληκτούν.
• Χωρισμός τις λέξεις σε «κομμάτια» χτυπώντας παλαμάκια (μή-λο)
• Εύρεση λέξεων που ξεκινούν με τον ίδιο ήχο.
• Αντικατάσταση ήχων για δημιουργία νέων λέξεων (αν στην «γάτα» βγάλω το /τ/ και βάλω /λ/ τι θα έχω;) .

Εάν παρόλα αυτά, ένα παιδί δυσκολεύεται σε κάποια από τις παραπάνω δεξιότητες, είναι ωφέλιμο να ζητήσουν μια λογοθεραπευτική αξιολόγηση. Με τη σωστή και έγκαιρη καθοδήγηση, μπορούμε να προσφέρουμε στα παιδιά τα εφόδια που χρειάζονται για μια ομαλή και επιτυχημένη ένταξη στο σχολικό πλαίσιο.

Βιβλιογραφία

1. Τσακίρη, Σ. (2014). Φωνολογική Ενημερότητα και Ανάπτυξη του Προφορικού και Γραπτού Λόγου. Εκδόσεις Πεδίο.
2. Μαριδάκη-Κασσωτάκη, Α. (2006). Η ανάπτυξη της γλώσσας: Θεωρητικές προσεγγίσεις και διδακτικές εφαρμογές. Τυπωθήτω – Γ. Δαρδανός.
3. Adams, M. J. (1990). Beginning to read: Thinking and learning about print. MIT Press.
4. Yopp, H. K. (1988). The validity and reliability of phonemic awareness tests. Reading Research Quarterly, 23(2), 159–177. https://doi.org/10.2307/747800
5. Sprenger-Charolles, L. (1991). Premiers apprentissages de la lecture : Bilan de 20 ans de recherches francophones. Études de Linguistique Appliquée, 84, 65–84.
6. Elliott, J. G., & Grigorenko, E. L. (2015). Δυσλεξία: Νέες προσεγγίσεις – νέες προοπτικές (Ελευθερία Ζαραβέλλα & Παύλος Χριστοδουλίδης, Μετ.; Βικτωρία Ζακοπούλου, Επιστ. επιμ.). Γότσης Εκδόσεις.
7. Κατή, Δ. (2009). Γλώσσα και επικοινωνία στο παιδί. Αθήνα: Οδυσσέας. 
8. Fromkin, V., Rodman, R., & Hyams, N. (2008). Εισαγωγή στη μελέτη της γλώσσας (Α. Τσαγγαλίδης, Ε. Βάζου, Γ. Ι. Ξυδόπουλος & Φ. Παπαδοπούλου, μεταφ.). Αθήνα: Πατάκης.